Fernand Braudel Center, Binghamton University

http://fbc.binghamton.edu/commentr.htm

Σχόλιο 114, 1 Ιουνίου 2003

Τρέλα ή Πολιτική;

Του Ιμμάνουελ Βαλλερστάιν

Όταν οι ακραιφνώς Καθεστωτικοί, πολύ υπεύθυνοι Financial Times, η εφημερίδα που αντιπροσωπεύει το μεγάλο κεφάλαιο, δημοσιεύει ένα κύριο άρθρο με τίτλο «Φορολογική Τρέλα» και υπότιτλο «Η κυβέρνηση των ΗΠΑ πετάει τη σύνεση από το παράθυρο», καταλαβαίνεις ότι πρέπει να είναι πολύ αναστατωμένοι. Το κύριο άρθρο τελειώνει με αυτό το μελαγχολικό σχόλιο: «Για [τους πιο ακραίους Ρεπουμπλικάνους], η υπονόμευση της πολυμερούς διεθνούς τάξης δεν είναι αρκετή, ακόμη και οι καθιερωμένες αντιλήψεις για την αναδιανομή του εισοδήματος απαιτούν επίσης ριζοσπαστική αναθεώρηση. Η ορθολογική πλειοψηφία δεν μπορεί να κάνει πολλά ως απάντηση σ΄ αυτήν τη σφοδρή επίθεση: η λογική δεν έχει αποτέλεσμα, η οικονομική θεωρία απορρίπτεται και τα αντίθετα πειστήρια αγνοούνται. Ωστόσο είναι εντυπωσιακό να παρακολουθούμε την παγκόσμια οικονομική υπερδύναμη να καταστρέφει σιγά σιγά την πιο αξιοζήλευτη ίσως δημοσιονομική θέση στον κόσμο».

Ενώ λοιπόν ο Μπους και η παρέα του καυχώνται για τις νίκες τους στο Ιράκ και στο Κογκρέσο των ΗΠΑ, και μεγάλο κομμάτι της παγκόσμιας αριστεράς γράφει για αυτές τις επιτυχίες σε έναν τόνο απελπισμένης αγωνίας, ίσως θα έπρεπε να εξετάσουμε τις βαθιές ρωγμές εντός όλων αυτών των δυνάμεων που θα μπορούσαν να ονομαστούν «δεξιά του κέντρου» - παγκόσμια, στις Ηνωμένες Πολιτείες, και μεταξύ των καπιταλιστικών στρωμάτων.

Πρώτα, τα σημεία που μαρτυρούν τη διάσπαση. Ο Henry C.K. Liu, πρόεδρος ενός επενδυτικού ομίλου με έδρα τη Νέα Υόρκη, γράφει στους Asia Times ένα άρθρο με τίτλο «Η ηγεμονία του αμερικανικού δολαρίου πρέπει να τερματιστεί». Ο διευθυντής της επενδυτικής έρευνας για την ιδιωτική τράπεζα Citigroup σημειώνει ότι οι χώρες του ASEAN + 3 (Νοτιοανατολική Ασία, Ιαπωνία, Κίνα, και Νότια Κορέα) ετοιμάζονται να αναπτύξουν τα επονομαζόμενα «διεθνή εργαλεία χρέους» (που σημαίνει έκδοση χρεών σε δικά τους νομίσματα παρά σε δολάρια ΗΠΑ), και το αποκαλεί αυτό «ένα τεράστιο σφυρί που κρέμεται πάνω από την αμερικανική οικονομία». Προβλέπει ότι η δημιουργία μιας Ασιατικής Νομισματικής Μονάδας θα μπορούσε να εξωθήσει τις Ηνωμένες Πολιτείες σε μια «μεγάλη δοκιμασία όσον αφορά τα χρέη», και πραγματικά να οδηγήσει την αμερικανική κεντρική τράπεζα να εκδώσει εν τέλει ομόλογα όχι σε δολάρια ΗΠΑ αλλά σε ασιατικά νομίσματα.

Στο ευρωπαϊκό μέτωπο, ο Κρίστοφ Μπέρτραμ, διευθυντής του Γερμανικού Ινστιτούτου Διεθνών Θεμάτων και Ασφάλειας, και προηγούμενα ασυμβίβαστος Ατλαντιστής, γράφει ένα άρθρο, πάλι στη Financial Times, με τίτλο «Η Γερμανία δε θα γίνει υποτελής της Αμερικής». Αποδίδει στον Τζορτζ Μπους την πλήρη ευθύνη για τη μεταβολή της γερμανικής γνώμης, και προβλέπει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να «[συνενώσει] αμετάκλητα τα μέλη στην άμυνα, όπως έχει κάνει το ευρώ στη νομισματική πολιτική».

Και στις Ηνωμένες Πολιτείες ο Τζέιμς Κάρολ, γράφοντας στην Boston Globe, μιλά για την αλλαγή καιρού στην Αμερική «ένα έθνος τόσο πελαγωμένο που δεν τολμά να ρίξει μια δεύτερη ματιά στην πραγματική του κατάσταση». Η κατακλείδα του τελευταίου λόγου του γερουσιαστή Byrd (ο οποίος μέχρι πριν δύο χρόνια δεν είχε ποτέ θεωρηθεί ριζοσπαστικός ούτε καν φιλελεύθερος Δημοκρατικός) τελειώνει ως εξής: «Και σημειώστε τα λόγια μου. Ο υπολογισμένος εκφοβισμός που παρατηρούμε τόσο συχνά τελευταία από τις «υπάρχουσες δυνάμεις», δε θα κρατήσει φιμωμένη για πολύ την πιστή αντιπολίτευση. Γιατί τελικά, όπως γίνεται πάντοτε, η αλήθεια θα βγει στην επιφάνεια. Και τότε ο χάρτινος πύργος, χτισμένος με δόλο, θα καταρρεύσει».

Ο γερουσιαστής Byrd εκφώνησε το λόγο του στις 21 Μαΐου. Έξι μόνο μέρες αργότερα, ο υπουργός Ράμσφελντ, στο λόγο του προς το Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων, έκανε την παρατήρηση, που τώρα της έχει δοθεί ευρεία προσοχή, ότι τα υποτιθέμενα αποθέματα όπλων μαζικής καταστροφής του Ιράκ «μπορεί να μη βρεθούν ποτέ». Ο Ράμσφελντ είπε ότι ίσως οι ιρακινοί τα κατέστρεψαν «πριν τον πόλεμο». Αυτή η παραδοχή, αναμφίβολα επιβεβλημένη από το γεγονός ότι τα όπλα δεν έχουν βρεθεί μέχρι τώρα, είναι εκπληκτική, δεδομένου ότι οι ΗΠΑ και η Αγγλία στοιχειοθέτησαν ολόκληρη την επιχειρηματολογία τους για γρήγορη και μονομερή δράση βασιζόμενες στην απειλή που τα όπλα αυτά αποτελούσαν. Η αμερικανική κοινή γνώμη ίσως χρειαστεί λίγο καιρό για να αφομοιώσει αυτήν την παραδοχή και να αντιδράσει. Αλλά ο Τόνι Μπλερ είχε αμέσως προβλήματα. Στο βρετανικό σύστημα αποτελεί πρωταρχικό παράπτωμα να «παραπλανείς» το Κοινοβούλιο, και για αυτό ακριβώς δέχεται τώρα πυρά (και ίσως κάτι περισσότερο), ως αποτέλεσμα της ομιλίας του Ράμσφελντ. Η απάντησή του μέχρι στιγμής είναι «περιμένετε λίγο ακόμη». Ο Μπλερ έχει ανάγκη να βρεθούν αυτά τα όπλα πολύ περισσότερο απ΄ ότι ο Ράμσφελντ.

Το ερώτημα είναι εάν αυτό είναι όντως τρέλα ή ηθελημένη πολιτική. Πιστεύω ότι είναι ηθελημένη και σκόπιμη, μολονότι συμφωνώ ότι είναι τρέλα. Για να καταλάβουμε πώς σκέφτονται τα γεράκια και οι σύμμαχοί τους, πρέπει να πάμε δύο αιώνες πίσω. Η Γαλλική Επανάσταση ταρακούνησε τη διεθνή πολιτισμική σκηνή. Γιατί εδώ υπήρχε μια ομάδα που ανήλθε στην εξουσία αφοσιωμένη στη θέση πως η κυβέρνηση είχε το δικαίωμα, και έπρεπε, να επιβάλλει ριζοσπαστική αλλαγή στο κοινωνικό σύστημα, στο όνομα του «λαού» που ήταν «κυρίαρχος». Επιπλέον, οι δύο αυτές ιδέες -ότι η πολιτική αλλαγή ήταν ένα «κανονικό» φαινόμενο και ότι ο «λαός» ήταν κυρίαρχος, έγιναν γρήγορα δημοφιλείς σε ολόκληρο τον κόσμο, και πραγματικά δεν έχουν φύγει από τότε.

Υπήρξε άμεση αντίδραση σ΄ αυτές τις ενοχλητικές έννοιες (και στις πράξεις που σχετίζονταν μ΄ αυτές). Από εδώ αντλούμε τον όρο «αντιδραστικοί». Ο Έντμουντ Μπουρκ στην Αγγλία και ο Τζόζεφ ντε Μεστρ στη Γαλλία έγραψαν βιβλία αμφισβητώντας θεμελιωδώς το όλο δόγμα και διακηρύσσοντας τη σταθερή κοινωνική και ηθική αξία των «παραδοσιακών αρχών». Οι Ιακωβίνοι εκδιώχθηκαν μετά από μερικά χρόνια, αλλά ο Ναπολέων συνέχισε τη γιακωβίνικη επίθεση, αν και με πολύ διαστρεβλωμένο τρόπο. Το 1815, επιτέλους, η Αντεπανάσταση νίκησε οριστικά. Ήταν καιρός να αποκατασταθεί η τάξη στην Ευρώπη και τον κόσμο. Ο Πρίγκιπας Μέτερνιχ οικοδόμησε μια Ιερή Συμμαχία, της οποίας η πολιτική ήταν να αντιμετωπίζει κάθε αναστάτωση με μαζική καταστολή.

Δε συμφωνούσαν όλες οι δυνάμεις της τάξης με το Μέτερνιχ. Στην Αγγλία, αργά αλλά αποτελεσματικά, ο Σερ Ρόμπερτ Πιλ οδήγησε τους Τόρις στο δρόμο των έγκαιρων και περιορισμένων παραχωρήσεων, κυρίως με την Αναθεωρητική Πράξη του 1832. Και υπήρξαν παρόμοιες προσπάθειες στη Γαλλία, κυρίως η Επανάσταση του 1830, με την οποία εκδιώχθηκε ο Κάρολος Ι΄ και ήλθε στην εξουσία ο Λουδοβίκος-Φίλιππος, ο «πολίτης-βασιλιάς».

Την αποφασιστική καμπή αποτέλεσε η παγκόσμια επανάσταση του 1848, η οποία επέφερε τεράστιο σοκ στους «αντιδραστικούς». Ο ηλικιωμένος πλέον Μέτερνιχ εκδιώχθηκε από τη θέση του. Μια «κοινωνική» επανάσταση έλαβε χώρα στη Γαλλία, με σκοπό τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων των «εργατών». Και σε όλη την κεντρική, ανατολική και νότια Ευρώπη ήταν η «άνοιξη των εθνών». Φυσικά, όπως όλοι γνωρίζουμε, όλες αυτές οι επαναστάσεις μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα απέτυχαν, και μετά αντιμετωπίστηκαν με ανανεωμένη και πολύ σκληρή καταστολή. Αλλά οι δυνάμεις δεξιά του κέντρου είχαν μάθει το μάθημά τους. Αποφάσισαν να ακολουθήσουν το δρόμο του Πιλ και να αποδεχθούν την αναγκαιότητα των «παραχωρήσεων» για να προλάβουν τα χειρότερα. Οι επόμενες δεκαετίες υπήρξαν μάρτυρες της ανόδου αυτών που οι ιστορικοί αποκαλούν «πεφωτισμένους συντηρητικούς» - του Ντισραέλι στη Μεγάλη Βρετανία, του Ναπολέοντα Γ΄ στη Γαλλία, του Βίσμαρκ στη Γερμανία.

Από τότε κι έπειτα οι συντηρητικοί έγιναν απλώς μια κάπως πιο συνετή έκδοση του κεντρώου φιλελευθερισμού. Στην πραγματικότητα, για να αποτρέψουν την αυξανόμενη δύναμη των «ριζοσπαστικών» αριστερών κινημάτων, οι συντηρητικοί ήταν συχνά πιο πρόθυμοι να χρησιμοποιήσουν το κράτος για να θεσπίσουν αλλαγές σε σχέση με τους κεντρώους φιλελεύθερους: η διεύρυνση του δικαιώματος ψήφου από το Ντισραέλι, η αποκατάσταση των δικαιωμάτων των εργατικών σωματείων από το Ναπολέοντα Γ΄, οι απαρχές του κράτους πρόνοιας από το Βίσμαρκ. Αυτές οι πολιτικές κυριάρχησαν εντός των συντηρητικών πολιτικών ομάδων μέχρι την παγκόσμια επανάσταση του 1968, η οποία εκθρόνισε τους κυρίαρχους κεντρώους φιλελεύθερους και «απελευθέρωσε» από το βαρύ χέρι των «πεφωτισμένων συντηρητικών» αυτούς που θεωρούσαν τους εαυτούς τους την «πραγματική» δεξιά. Η άνοδος της «πραγματικής» δεξιάς μπορεί να παρατηρηθεί στη μερική κατάληψη του βρετανικού Συντηρητικού Κόμματος από τη Θάτσερ και του αμερικανικού Ρεπουμπλικανικού Κόμματος από το Ρέιγκαν. Το τρέχον καθεστώς Μπους έχει μεταμορφώσει αυτήν τη μερική κατάληψη σε ολοκληρωτική.

Τα αμερικανικά γεράκια αποτελούν την αναβίωση του Μέτερνιχ και των απτόητων αντιδραστικών πολιτικών του: η επιθετική μονομέρειά τους στην παγκόσμια σκηνή και η πραγματικά σοβαρή προσπάθειά τους να διαλύσουν το κράτος πρόνοιας στις Ηνωμένες Πολιτείες. Γι΄ αυτό οι Financial Times λένε ότι «η λογική δεν έχει αποτέλεσμα» με αυτούς. Και γι΄ αυτό οι κληρονόμοι του Σερ Ρόμπερτ Πιλ παγκοσμίως είναι τόσο αναστατωμένοι. Γιατί όπως οι πολιτικές του Μέτερνιχ οδήγησαν τις διεθνείς συντηρητικές δυνάμεις στην καταστροφή που συνέβη το 1848, κατ΄ αυτόν τον τρόπο οι κληρονόμοι του Πιλ φοβούνται (και αναμένουν) ότι οι πολιτικές του Μπους θα οδηγήσουν στα ίδια και χειρότερα. Και ότι η καταστροφή είναι προ των πυλών.

Μπορεί μια μέρα στο μέλλον να υπάρξει ένας Αρμαγεδδώνας μεταξύ της αριστεράς και της δεξιάς. Αλλά για το άμεσο παρόν να περιμένετε μια αναμέτρηση μεταξύ της φατρίας του Μέτερνιχ και της φατρίας του Πιλ των δυνάμεων δεξιά του κέντρου. Η φατρία του Μέτερνιχ πιστεύει ότι διακυβεύεται η παγκόσμια τάξη. Η φατρία του Πιλ πιστεύει ότι διακυβεύεται η επιβίωση του καπιταλιστικού συστήματος.

[Copyright: Immanuel Wallerstein. All rights reserved.

Επιτρέπεται η μεταφόρτωση, η ηλεκτρονική προώθηση και η αποστολή με e-mail σε άλλους και η καταχώρηση του κειμένου αυτού σε διαδικτυακούς τόπους μη εμπορικών κοινοτήτων, υπό τον όρο ότι το δοκίμιο παραμένει άθικτο και επιδεικνύεται το σημείωμα περί πνευματικών δικαιωμάτων. Για να μεταφράσετε το κείμενο αυτό, να το εκδώσετε σε έντυπη και/ή άλλες μορφές, περιλαμβανομένων εμπορικών διαδικτυακών τόπων και αποσπασμάτων, επικοινωνήστε με το συγγραφέα: iwaller@binghamton.edu, fax: 1-607-777-4315.

Τα ερμηνευτικά αυτά σχόλια, που δημοσιεύονται ανά δεκαπενθήμερο, έχουν ως σκοπό να αποτελέσουν σκέψεις για τη σύγχρονη παγκόσμια σκηνή, ιδωμένη από την προοπτική όχι των τρεχουσών επικεφαλίδων αλλά από μια μακροπρόθεσμη σκοπιά.]