Fernand Braudel Center, Binghamton University

http://fbc.binghamton.edu/commentr.htm

Koment Numër 124, 1 Nëntor 2003

“Bolivia, Bushi, dhe Amerika Latine”

Kryengritja në Bolivi që hoqi nga pushteti presidentin e vendit tërhoqi një sasi të pazakontë vëmendjeje në mediat e Amerikës Veriore dhe Europës. Në njëfarë mënyre, kjo është befasuese, sepse vende si Bolivia zakonisht injorohen (ose figurojnë shumë pak) edhe në gazetat më të mira. Pra kjo mund thjesht të ketë të bëjë me faktin që precipitimi i ngjarjeve përgjatë dy viteve të fundit reflekton një politikë që po ndryshon në Amerikën Latine. Amerika Latine mund të jetë duke rihyrë në fokusin politik botëror.

Gjatë 1960ave, “revolucion” kishte qenë një temë përshkuese në Amerikën Latine. Kuba u shndërrua në një simbol të marshimit drejt socializmit. Çe Guevara simbolizonte dhe praktikonte çfarë quhej “focoismo” apo një “revolucion brenda revolucioni” (e cila dhe i priu vdekjes së vetë Çe Guevarës në – Bolivi). Gjendja e së qënurit i mvarur ishte sllogani i intelektualëve Amerikano-Latinë, një koncept që kishte dalë nga konceptet e qendër-periferisë dhe “desarollismo” (doktrina e zhvillimit) i përpunuar fillimisht nga Raúl Prebisch dhe Komisioni Ekonomik i OKB-së për Amerikën Latine. Këta intelektualë filluan tu kundërvihen haptazi partive Komuniste Amerikano-Latine, meqënëse I shikonin ato si reformiste në thelb, anti-revolucionare dhe bashkëpuntore de facto me Shtetet e Bashkuara dhe kapitalizmin botëror. Lëvizje guerilase filluan në një numër të madh vendesh dhe dukej se ishin shumë të fuqishme. Në Kili, Salvador Allende u zgjodh mbi një fushatë të bazuar në tranzicionin drejt socializmit.

Shtetet e Bashkuara filluan të favorizojnë marrjen ushtarake të pushtetit në një numër rregjimesh (Brazil, Kili, Argjentinë, Uruguay) për ta ndaluar baticën. Por batica e revolucionit filloi të zbehet gjatë 1970ave, pavarësisht se Sandinistat në Nikaragua përbënë një vrull të fundmë përpara. Gjatë 1980ave, stagnimi i ekonomisë botërore filloi ti tregojë pasojat në Amerikën Latine. Meksika udhëhoqi tufën Ameriko-Latine duke përuruar “krizën e borxheve” në 1982 (megjithëse Polonia e kishte mundur atë në fillim në 1980). 1980at panë një tërheqje nga doktrina e zhvillimit, një zell të ri për “demokraci” (domethënë, sistem zgjedhor), dhe një qetësim të përgjithshëm të ujrave. Lëvizjet e ndryshme guerilase në Amerikën Qëndrore hoqën dorë në thelb, duke fituar një të drejtë për sy e faqe për të (ri)hyrë në sistemin zgjedhor. Rënia e Bashkimit Sovjetik si dhe i llojeve të komunizmit në Evropën lindore-qëndrore disorientoi dhe çarmatosi shumicën e së majtës Amerikano-Latine.

1990at ishin një periudhë në të cilën Shtetet e Bashkuara ndjenë se mund të merrnin frymë lirisht në Amerikën Latine. Meksika pranoi të bëhet pjesë e Marrëveshjes së Tregtisë së Lirë të Amerikës së Veriut (NAFTA). Dhe përfundimisht, pas një gjysëm-shekulli qeverisjeje të vazhdueshme një partiake të Partido Revolucionario Institucional (PRI), Meksika zgjodhi si president liderin e një partie konservative, të orientuar pas tregëtisë së lirë dhe pro- Amerikës së Veriut, Vincente Fox. Vërtet, menjëherë pasi firmosi marrëveshjen e NAFTAs, Meksika përjetoi shfaqjen dhe mbijetesën e një lëvizjeje socio-politike të një lloji befasisht të ri, Zapatistat në Chiapas, të cilët mbronin interesat e popullatave të shtypura Indiane. Dhe po tërhiqnin shumë vëmendje dhe përkrahje në të gjithë botën, por Shetet e Bashkuara nuk para u dhanë shumë rëndësi, me shumë mundësi sepse ata kishin shpallur se nuk ishin të interesuar të merrnin pushtet shtetëror. Shetet e Bashkuara filluan të nxisin idenë e një Shoqate të Tregëtisë së Lirë të Amerikave (FTAA, ose ALCA) dhe bindën Kilin të bëhej i pari që të firmoste një marrëveshje bilaterale të këtij lloji.

Pastaj filloi ngadalë një murmuritje pakënaqësie në Amerikën Latine. Format që ajo mori në Ekuador, Peru, Venezuelë, Brazil, dhe Argjentinë ishin të ndryshme në detaje. Por te gjitha ndanin nje tipar. Pakënaqësia gjeti rrënjë në popullatat Indiane (ose mestizo) dhe në shoqatat sindikaliste të organizuara dhe sektorët fshatarë të popullatës. Ishin shtresat e mesme ato që ishin disi të çorientuara dhe të pasigurta se ku gjendeshin interesat e veta. Në asnjërën prej këtyre rasteve nuk erdhi në fuqi ndonjë qeveri që të ishte “revolucionare” sipas standarteve të 1960ave. Por në secilin rast, kishte opozitë, pak a shumë të hapur, kundër diktateve të Fondit Monetar Ndërkombëtar (FMN) dhe krijimit të FTAAsë. Në secilin rast, Shtetet e Bashkuara nuk ishin te lumtura por nuk u dukën se ishin në gjendje ta ndikonin situatën në mënyrë aq direkte dhe të shpejtë si gjatë 1970ave. Nuk kishte me puçe të djathta à la Pinochet.

Ky është sfondi i Bolivisë, ndoshta vendi më i varfër në Amerikën e Jugut. Bolivia kishte qënë faktikisht pionierja e valës së mëpërparshme “revolucionare” në Amerikën Latine. Një revolucion në 1952 i priu nacionalizimit të minierave të kallajit. Revolucioni u udhëhoq nga Central Obrero Boliviano (COB), i cili i kishte organizuar minatorët e kallajit, shumica e të cilëve ishin Indianë. Revolucioni ishte tepër shokues për Shetet e Bashkuara, duke kombinuar siç qe militantizmin sindikalist me kërkesa për një rol politik në qeveri të shumicës Indiane. U deshën plot pesë vjet për ta përmbajtur. Pasi kallaji u zhvlerësua në tregun botëror, shumë prej prodhuesve Indianë iu kthyen prodhimit të coca-s, e cila u solli të ardhura por edhe zemëratën e Shteteve të Bashkuara që ndiqnin kampanjën e tyre anti-drogë.

Në zgjedhjet e fundit, lideri i cocaleros, Evo Morales, që udhëhiqte një lëvizje të quajtur Movimiento al Socialismo (MAS), me përkrahje nga COB-i dhe lëvizjet Indiane, humbi shumë ngushtë ndaj një kandidati standart konservativ, Gonzalo Sánchez de Lozada. Thuhet se kur Sánchezi takoi Bushin në Washington, ai bëri shaka se do të bënte çfare iu tha por, nëse e bënte, herës tjetër që Bushi do takohej me të ai me shumë mundësi do të ishte në strehim politik në Shtetet e Bashkuara. Dhe ashtu ndodhi. Kur Sánchezi ofroi te shiste gazin bolivian me një çmim të ulët, dhe për më tepër propozoi të ndërtonte një linjë furnizimi drejt një porti që kish qënë dikur pjesë e Bolivisë por ishte fituar në një luftë nga Kili në shekullin e nëntëmbëdhjetë, vendi shpërtheu, dhe para të gjithëve lagjet periferike vigane të Altiplano’s, të cilat rrinin pezull mbi kryeqytet. Papritmas, studentët dhe punëtoret që marshonin nëpër rrugë (dhe COB sipas një dokumenti zyrtar) bërtisnin lëvdata ndaj Çe Guevares.

Shtetet e Bashkuara shpallën mbështetje për Sánchezin, si dhe bënë që Sekretari i Përgjithshëm i Organizatës së Sheteve Amerikane të bënte të njëjtën. Por kryengritja ishte shumë e fortë. Dhe Zëvendës-Presidenti pa ndonjë anë, e tërhoqi mbështetjen ndaj qeverisë, duke pregatitur terrenin për ta marrë postin për vete. Mandej, pas një kohe të shkurtër, dukë çuditur të gjithë, qeveria konservative në Kolombi, aleatja më e fortë e Shteteve të Bashkuara në kontinent, humbi zgjedhjet bashkiake në Bogotá (si edhe në qytetin e dytë, Medellin) ndaj një lideri sindikalist dhe ish-komunist, “Lucho” Garzón. Pakënaqësitë ishin kryesisht të njëjtat: dëmet e shkaktuara nga neo-liberalizmi dhe kërkesat për të çrrënjosur coca-n, si edhe në këtë rast pakënaqësi me linjën e fortë të qeverisë ndaj negociatave me lëvizjen rrebele mbijetuese, FARC-in.

Kështu, asnjë “revolucion” por një seri sistematike hapash mbrapsht për forcat konservative dhe politikave të Shteteve të Bashkuara. Le ta rishikojmë gjithë ç’ndodhi. Në Brazil, “Lula” dhe Partido dos Trabalhadores (PT) përfundimisht fituan një zgjedhje presidenciale. Në Argjentinë, shembulli i FMN-së, rënia ekonomike dhe rrëmuja politike më së fundi prodhuan një president i cili nuk ndoqi FMN-në, ia doli mbanë në të, dhe më pas u shpërblye me mbështetje të fortë politike për kandidatët e tij në zgjedhjet kryesore bashkiake. Në 2003, gjatë një vote kritike në Këshillin e Sigurimit të OKB-së mbi Irakun, Shtetet e Bashkuara dështuan së marri përkrahje nga Meksika dhe Kili. Në Cancún, opozita ndaj propozimeve amerikane u udhëhoq, dhe udhëhoq me sukses, nga Brazili. Dhe kudo, është përjetuar zgjimi politik i popullatave indigjene të cilat, në shumicën e vendeve të Amerikës Latine, përbëjnë shumicën e popullsisë.

Kjo ngritje është bërë e mundur nga dy fenomene që po zhvillohen në të njëjtën kohë. Nga njëra anë, Shtetet e Bashkuara nuk kanë më fuqi të diktojnë rezultatet në Amerikën Latine, sidomos tani që është e lidhur në veprime ushtarake në Lindjen e Mesme. Dhe nga ana tjetër, liderët politikë të Amerikës Latine, sidomos ata të së majtës së qendrës, e kanë përvetësuar mësimin se ata nuk kanë fuqi të hedhin hapa të mëdhenj e të shpejtë, por sidoqoftë kanë fuqi të hedhin hapa të mesëm, të cilët mund të grumbullohen me kohë. Amerika Latine është në proçesin e së përfituarit nga dobësitë e Shteteve të Bashkuara. Betejat kryesore janë dy: shkalla në të cilën lëvizjet Indiane dhe lëvizje të tjera sindikaliste ose të fshatarësisë ruajnë fuqinë e tyre dhe rrisin influencën politike; dhe nëse negociatat rreth FTAA-ve në fakt do të dështojnë apo jo për arsye të kokëfortësisë së Shteteve të Bashkuara për të bërë ndonjë lëshim të kuptimtë.

Nga Immanuel Wallerstein.

[Copyright nga Immanuel Wallerstein. Të gjitha të drejtat i rezervohen autorit. Lejohet shkarkimi në kompjuter, dërgimi në mënyrë elekronike ose me e-mail tek të tjerët dhe vendosja e këtij teksti në grupe faqesh Interneti pa qëllime fitimprurëse, me kusht që teksti të mbetet i pandryshuar dhe ky shënim mbi të drejtat e autorit i bashkangjitur. Për ta përkthyer ose publikuar këtë tekst në formë të printueshme ose në çfarëdolloj forme tjetër, duke përfshirë faqe Interneti me qëllim fitimprurës e të tjerë, kontaktoni autorin në adresën iwaller@binghamton.edu; fax: 1-607-777-4315.

Këto komente, të publikuara dy herë në muaj, kanë për qëllim të reflektojnë mbi situatën bashkëkohore botërore, parë nga një perspektivë afatgjatë dhe jo nga ajo e kryetitujve ditorë.]

_____

Dërgojani këtë Koment një Kolegu

--------------------------------------------

Lista e Komenteve

Go to Fernand Braudel Center Homepage