Γεωπολιτική αναταραχή στη Μέση Ανατολή

Του Ιμμάνουελ Βαλλερστάιν

Η ιρακινή εθνική κυριαρχία έχει «επιστραφεί», πάνω-κάτω, στον ιρακινό λαό. Και τώρα τι; Όλοι περιμένουν να δουν αν ο ανταρτοπόλεμος ενάντια στις Ηνωμένες Πολιτείες θα καταλαγιάσει. Κάτι που φαίνεται πολύ απίθανο. Αν όχι, τι μπορούμε να περιμένουμε -στους επόμενους έξι μήνες, στα επόμενα πέντε χρόνια; Υπάρχουν τέσσερα κρίσιμα, αλληλένδετα σημεία αστάθειας και δυνατότητας για σημαντική αλλαγή.

Το πρώτο ερώτημα είναι εάν είναι δυνατό να δημιουργηθεί μια σταθερή ιρακινή κυβέρνηση. Επί του παρόντος φαίνεται καθαρά ότι ο ιρακινός εθνικισμός επανήλθε ως προτεραιότητα στην ιρακινή πολιτική σκηνή. Το μοναδικό πράγμα στο οποίο μπορούν να συμφωνήσουν οι σιίτες και οι σουνίτες, οι κληρικοί τους και οι κοσμικές τους δυνάμεις, είναι ότι το Ιράκ πρέπει να επανιδρυθεί ως ενοποιημένο κράτος, να αποκτήσει ξανά την οικονομική του δύναμη και να επαναεπιβεβαιώσει τον πολιτικό του ρόλο ως μεγάλη δύναμη στον αραβικό κόσμο. Πολύ λίγοι σιίτες ή σουνίτες ηγέτες ενδιαφέρονται για την εγκαθίδρυση ενός πολυκομματικού συστήματος, με εναλλασσόμενες κυβερνήσεις και εκτεταμένες πολιτικές ελευθερίες. Το αντίθετο. Θέλουν ένα ισχυρό κράτος. Το πιο πιθανό είναι ότι θα δούμε ένα νεομπααθικό κράτος, με τρεις διαφορές από το προηγούμενο. Θα αποτελέσει μια κοινή επιχείρηση σιιτικών και σουνιτικών ελίτ, όχι μόνο σουνιτών. Θα έχει ένα ισχυρό ισλαμικό στοιχείο, σε αντίθεση με το κλασικό μπααθικό καθεστώς, και οι γυναίκες θα είναι οι πρώτες που θα υποφέρουν από τη διαφορά αυτή. Και ο Ιγιάντ Αλαουί προετοιμάζεται να γίνει ο νέος Σαντάμ, αφού ξεφορτωθεί τον Σαντάμ με μια γρήγορη δίκη, πιθανώς όχι δημόσια.

Θα είναι οι εξελίξεις αυτές κάτι καλό για τον ιρακινό λαό ή για την κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών; Είναι αμφίβολο. Μέχρι στιγμής η παρούσα ιρακινή ηγεσία αναμφίβολα φοβάται να αποκόψει την εξάρτησή της από τις αμερικανικές δυνάμεις τόσο γρήγορα, και οι ΗΠΑ θα συνεχίσουν προς το παρόν την κατοχή του Ιράκ. Τα πλεονεκτήματα όμως από τις δυνάμεις αυτές εξαφανίζονται σιγά σιγά για την ιρακινή κυβέρνηση, και τα μειονεκτήματα της σύνδεσης μ’ αυτές αυξάνονται καθημερινά. Κατά συνέπεια, πιθανώς εντός 6-12 μηνών, η ιρακινή κυβέρνηση (όποια κι αν έχουμε) θα ζητήσει την απόσυρση των δυνάμεων αυτών, και η κυβέρνηση των ΗΠΑ θα ενδώσει με μεγάλη ευχαρίστηση. Θα υπάρξουν εκλογές; Ίσως.

Η μοίρα των κούρδων αποτελεί το επόμενο σημείο αστάθειας. Η νέα ιρακινή κυβέρνηση δεν τρέφει καμιά συμπάθεια για τις κουρδικές επιθυμίες περί ομοσπονδιακού καθεστώτος, και οι κούρδοι δεν είναι έτοιμοι να αναγνωρίσουν τη νομιμότητα οποιασδήποτε κυβέρνησης που δεν τους παραχωρεί τη θέση που νιώθουν πως δικαίως τους αξίζει. Οι κούρδοι είναι πολύ μεγάλος λαός. Είναι κυρίως σουνίτες μουσουλμάνοι, αλλά μέχρι τώρα οι ισλαμικές τάσεις ήταν μάλλον ασθενείς στο εσωτερικό τους. Συλλογικά, οι κούρδοι εμφανίζονται ως ένα κλασικό εθνικό κίνημα. Η ιστορία των κούρδων δεν είναι ευτυχής. Η στιγμή που θα έπρεπε να είχαν συγκροτηθεί ως κυρίαρχο κράτος ήταν μετά τον Ά Παγκόσμιο Πόλεμο, με τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Δεν ήταν όμως ούτε αρκετά οργανωμένοι εκείνη την εποχή ούτε αρκετά χρήσιμοι σε κάποια παγκόσμια δύναμη ώστε να το επιτύχουν. Έτσι παραμένουν διαιρεμένοι μεταξύ πολλών κυρίαρχων κρατών-κυρίως μεταξύ Τουρκίας, Συρίας, Ιράκ και Ιράν-σε κανένα από τα οποία δεν τυγχάνουν καλής μεταχείρισης.

Συνεπώς για αρκετό καιρό ακολουθούν το μονοπάτι της εθνικής εξέγερσης και ψάχνουν απεγνωσμένα για συμμάχους όπου κι αν τους βρουν. Δεν είχαν και πολλή τύχη τα προηγούμενα τριάντα χρόνια. Την τελευταία δεκαετία δοκίμασαν το αμερικανικό χαρτί, παρουσιαζόμενοι ως οι πιο πιστοί σύμμαχοι των ΗΠΑ στην περιοχή. Δεν πειράζει που οι ΗΠΑ πάνω-κάτω τους πρόδωσαν το 1991. Ξαναπροσπάθησαν το 2003. Η Ντανιέλ Μιτεράν, μια ένθερμη υποστηρικτής τους, τους προειδοποίησε ότι οι ΗΠΑ θα ήταν ένας αναξιόπιστος πυλώνας επί του οποίου να οικοδομήσουν τη στρατηγική τους. Και φαίνεται πως είχε δίκαιο. Αν και οι ΗΠΑ θα ήθελαν χωρίς αμφιβολία να διατηρήσουν την υποστήριξη των κούρδων, η κυβέρνηση Μπους έχει εμφανώς αποφασίσει ότι οι κούρδοι μετρούν λιγότερο από τον Αγιατολάχ Αλί αλ Σιστάνι, και αν θα έπρεπε να επιλέξει, θα προτιμήσει τον Αγιατολάχ. Όπως και να ΄χει, οι ΗΠΑ δεν έχουν και πολλές επιλογές. Οι ΗΠΑ μόλις και μετά βίας μπορούν να συνεχίσουν την εναέρια προστασία που παρείχαν στους κούρδους κατά τη δεκαετία του ΄90 ενάντια στον Σαντάμ Χουσεΐν.

Οι κούρδοι τα αντιλαμβάνονται όλα αυτά. Φαίνεται πως αρχίζουν να στρέφονται προς το άλλο χωρίς φίλους μεσανατολικό γκρουπ, το Ισραήλ. Και το Ισραήλ ενδίδει με χαρά. Ενώ όμως το Ισραήλ μπορεί να προσφέρει σημαντική τεχνική υποστήριξη και πολιτικές διασυνδέσεις, δεν μπορεί να στείλει στρατό, κάτι που οι κούρδοι μπορεί να χρειαστούν. Επιπλέον, το Ισραήλ μπορεί σύντομα να ανακαλύψει ότι έχει τα δικά του μεγάλα προβλήματα. Η κυβέρνηση Σαρόν αντιμετωπίζει όλο και μεγαλύτερες δυσκολίες. Αν και το σχέδιο αποχώρησης από τη Γάζα είναι απάτη, ο Σαρόν μπορεί να μην είναι σε θέση ούτε αυτό να εφαρμόσει, δεδομένης της φανατικής αντίστασης που προβάλλουν οι δυνάμεις υπέρ των εποίκων.

Δεν είναι όμως αυτό το πραγματικό πρόβλημα. Η παλαιστινιακή αντίσταση παραμένει αμείωτη. Και η αντι-αραφατική απερισκεψία του Σαρόν φαίνεται να εγγυάται ότι η αντίσταση θα λαμβάνει όλο και πιο ισλαμικά χαρακτηριστικά, και άρα θα γίνεται όλο και πιο ασυμβίβαστη. Η σταθερή μετακίνηση του Ισραήλ προς τα δεξιά έχει δημιουργήσει ένα αδιέξοδο, για το οποίο μπορεί να μην υπάρχει κάποιος δρόμος πολιτικής επίλυσης. Ο Σαρόν (αλλά και ο Πέρες με τον Μπάρακ) φαίνεται να πιστεύουν πως ο χρόνος είναι υπέρ του Ισραήλ. Δημιούργησε ένα τετελεσμένο γεγονός και αργά ή γρήγορα ο κόσμος θα το νομιμοποιήσει. Απεναντίας, όμως, ο χρόνος κυλά κατά πολύ εναντίον του Ισραήλ.

Για τριάντα τουλάχιστον χρόνια το Ισραήλ στηριζόταν στην πλουσιοπάροχη διπλωματική, οικονομική και στρατιωτική υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών. Και οι δεσμοί έχουν γίνει ακόμη πιο στενοί. Υπό την κυβέρνηση Μπους είναι δύσκολο να διακρίνεις οποιαδήποτε διαφωνία μεταξύ των δύο κυβερνήσεων. Το Ισραήλ έχει μετατραπεί σε ταμπού, που δεν επιδέχεται κριτική στα πλαίσια της αμερικανικής πολιτικής σκηνής. Όλοι οι πολιτικοί υποστηρίζουν το Ισραήλ σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις. Μπορεί όμως η κατάσταση αυτή να συνεχιστεί;

Το πρόβλημα του Ισραήλ σήμερα είναι η εισβολή του Μπους στο Ιράκ, η οποία αποτελεί φιάσκο. Και η αμερικανική κοινή γνώμη στρέφεται εναντίον της μέρα με τη μέρα. Οι τελευταίες δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι για πρώτη φορά η πλειοψηφία της κοινής γνώμης πιστεύει ότι η εισβολή ήταν ένα λάθος. Και μέλη του Κατεστημένου όπως ο Γερουσιαστής Φριτς Χόλιγκς είναι τώρα πρόθυμα να γράψουν κύρια άρθρα λέγοντας ότι «οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν χάσει το ηθικό τους κύρος». Καθώς οι ΗΠΑ επανεξετάζουν θεμελιωδώς τι έχουν κάνει στο Ιράκ, δεν θα περάσει πολύς καιρός που η κοινή γνώμη θα αρχίσει να επανεξετάζει την άνευ όρων υποστήριξη στο Ισραήλ. Όταν η υποστήριξη αυτή καταρρεύσει, όπως κατέρρευσε την τελευταία δεκαετία στη Δυτική Ευρώπη, το Ισραήλ θα έχει πραγματικό πρόβλημα.

Αυτό μας φέρνει στο σημείο νούμερο τέσσερα της σημαντικής αλλαγής-το Ιράν. Το Ιράν αποτελεί μια μείζονα «μεσαία δύναμη» στο παγκόσμιο-σύστημα. Διαθέτει μεγάλο πληθυσμό. Διαθέτει πλούτο. Τα στελέχη του είναι υψηλής εκπαίδευσης. Αποτελεί κληρονόμο ενός πολύ αρχαίου πολιτισμού. Και αποτελεί τον κυριότερο τόπο της σιιτικής θρησκείας, μαζί με το νότιο Ιράκ. Είναι αλήθεια ότι έχει εσωτερικά προβλήματα επειδή το θρησκευτικό καθεστώς του είναι αυταρχικό και αμφισβητείται από ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού. Το γεγονός αυτό όμως μπορεί να μην επηρεάζει τη γεωπολιτική του δύναμη πιο πολύ απ’ όσο το στεγανό εσωτερικό πολιτικό καθεστώς της Κίνας επηρεάζει τη γεωπολιτική της δύναμη.

Επί του παρόντος το άμεσο πρόβλημα σε σχέση με το Ιράν για τις παγκόσμιες δυνάμεις είναι η διάδοση των πυρηνικών. Συμφωνώ μ’ αυτούς που λένε ότι η ιρανική κυβέρνηση δεν είναι ειλικρινής στο ζήτημα αυτό. Δεν έχω καμιά αμφιβολία ότι επιδιώκουν την ανάπτυξη πυρηνικών όπλων. Δεν έχω επίσης καμιά αμφιβολία ότι, εντός περίπου τριών ετών το πολύ, θα πυροδοτήσουν μια πυρηνική συσκευή, και άρα θα γίνουν μέλη του «πυρηνικού κλαμπ», όπως το έθεσε πρόσφατα ένας από τους αξιωματούχους τους.

Υπάρχουν διάφοροι λόγοι γι’ αυτό. Κατά πρώτον, το Ιράν δεν μπορεί να δωροδοκηθεί. Στην περίπτωση της Βόρειας Κορέας η δωροδοκία είναι μια μακρινή πιθανότητα, αλλά όσον αφορά το Ιράν είναι εκ των προτέρων καταδικασμένη σε αποτυχία. Επιπλέον, φαίνεται ότι το Ιράν χρειάζεται όντως την πυρηνική ενέργεια, εάν θέλει να επιτύχει το είδος της μεγάλης βιομηχανικής ανάπτυξης που σχεδιάζει. Το πιο σημαντικό όμως είναι πως το Ιράν περιβάλλεται από πυρηνικές δυνάμεις-την Ινδία, το Πακιστάν, την Κίνα, τη Ρωσία, το Ισραήλ και φυσικά τις Ηνωμένες Πολιτείες. Όποιος ιρανός ηγέτης δεν αποζητούσε πυρηνικά όπλα, θα ήταν τρελός. Επιπλέον, το Ιράν δεν μπορεί να δει το λόγο γιατί είναι εντάξει για την Ινδία, το Πακιστάν και, πάνω απ’ όλα το Ισραήλ να αποτελούν μέλη του κλαμπ, αλλά να υπάρχει πρόβλημα με το Ιράν.

Υπάρχει ακόμη ένας κίνδυνος που αντιμετωπίζει το Ιράν. Δεν είναι μια εισβολή από τις Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες απλά δεν έχουν τη στρατιωτική ισχύ για να την εκτελέσουν, να μη μιλήσουμε για πολιτική ισχύ, όσες πυρηνικές βόμβες κι αν παράγει το Ιράν. Ο κίνδυνος που αντιμετωπίζει είναι μια ισραηλινή αεροπορική επιδρομή με στόχο την καταστροφή των πυρηνικών του εγκαταστάσεων, όπως το Ισραήλ έκανε και με το Ιράκ στις 7 Ιουνίου 1981. Οι ισραηλινοί σίγουρα θα εξετάσουν την επιλογή αυτή πολύ σοβαρά. Το πρόβλημα είναι ότι ο κόσμος έχει αλλάξει από το 1981. Το 1981 το Ισραήλ τιμωρήθηκε ελαφρότατα για την κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς δικαίου. Σήμερα, μετά την εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράκ, ο κόσμος θα είναι πολύ λιγότερο ανεκτικός. Όντως, θα υπάρξει κατακραυγή. Οι αντιδράσεις ενάντια στο Ισραήλ θα είναι τεράστιες, ακόμη και στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών. Πολύ λίγοι, στις ΗΠΑ ή στην Ευρώπη, θα επιδοκίμαζαν μια εξέλιξη που θα τους έσερνε σε στρατιωτικό χτύπημα ενάντια στο Ιράν. Και το Ιράν θα μπορούσε να το χρησιμοποιήσει και όντως θα το χρησιμοποιήσει για να ενισχύσει την ήδη σημαντική του επιρροή στην περιοχή, περιλαμβανομένου του Ιράκ.

Η κυβέρνηση Μπους έχει ανάψει μια τεράστια πυρκαγιά. Και οι ΗΠΑ και το Ισραήλ θα πληρώσουν το τίμημα, κάτι που δεν είναι ακριβώς το σενάριο που είχαν φανταστεί οι νεοσυντηρητικοί.

Επιτρέπεται η μεταφόρτωση, η ηλεκτρονική προώθηση και η αποστολή με e-mail σε άλλους και η καταχώρηση του κειμένου αυτού σε διαδικτυακούς τόπους μη εμπορικών κοινοτήτων, υπό τον όρο ότι το δοκίμιο παραμένει άθικτο και επιδεικνύεται το σημείωμα περί πνευματικών δικαιωμάτων. Για να μεταφράσετε το κείμενο αυτό, να το εκδώσετε σε έντυπη και/ή άλλες μορφές, περιλαμβανομένων εμπορικών διαδικτυακών τόπων και αποσπασμάτων, επικοινωνήστε με το συγγραφέα: iwaller@binghamton.edu, fax: 1-607-777-4315.

Τα ερμηνευτικά αυτά σχόλια, που δημοσιεύονται ανά δεκαπενθήμερο, έχουν ως σκοπό να αποτελέσουν σκέψεις για τη σύγχρονη παγκόσμια σκηνή, ιδωμένη από την προοπτική όχι των τρεχουσών επικεφαλίδων αλλά από μια μακροπρόθεσμη σκοπιά.]