Fernand Braudel Center, Binghamton University

http://fbc.binghamton.edu/commentr.htm

Σχόλιο 157, 15 Μαρτίου2004

Η Ανατολική Ασία και ο κόσμος: οι επόμενες δεκαετίες  

Του Immanuel Wallerstein

Έως τη δεκαετία του ’60 ελάχιστοι αναλυτές στο δυτικό κόσμο θεωρούσαν ότι η Ιαπωνία ή η Κίνα, και πολύ λιγότερο η Κορέα, θα μπορούσαν να παίξουν πρωταρχικό ρόλο στην παγκόσμια οικονομία. Σήμερα κανείς δεν αμφισβητεί ότι ισχύει ακριβώς αυτό. Τη δεκαετία του ’80 υπήρξαν αναρίθμητα, ακόμα και υστερικά σε κάποιες περιπτώσεις, άρθρα στο δυτικό Τύπο που αφορούσαν την επικείμενη κυριαρχία της Ιαπωνίας. Το θέμα έληξε οριστικά τη δεκαετία του ’90 και αντικαταστάθηκε τα χρόνια μετά το 2000 με μια νέα σειρά παρόμοιων, και σε κάποιες περιπτώσεις επίσης υστερικών, δημοσιευμάτων σχετικά με την επικείμενη κυριαρχία αυτή τη φορά της Κίνας. Ποια είναι η πραγματικότητα;

Αναμφισβήτητα όλη η Ανατολική Ασία έχει κάνει τεράστια πρόοδο ως κέντρο συσσώρευσης κεφαλαίου, προηγμένης τεχνολογίας και ανοδικής παραγωγικότητας. Επιπλέον, όλοι οι δείκτες εμφανίζουν σταθερά ανοδικές τάσεις. Αυτό που είναι φυσικά σημαντικό δεν είναι οι απόλυτοι δείκτες, αλλά οι δείκτες και τα νούμερα που σχετίζονται με άλλα μεγάλα κέντρα συσσώρευσης κεφαλαίου – συγκεκριμένα με τις ΗΠΑ και τη Δυτική Ευρώπη. Grosso modo θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι από τη δεκαετία του ’70 και μετά η οικονομική δύναμη των ΗΠΑ εμφανίζεται εξασθενημένη σε σχέση τόσο με την αντίστοιχη της Δυτικής Ευρώπης όσο και με αυτήν της Ανατολικής Ασίας και ότι προς το παρόν η Δυτική Ευρώπη και η Ανατολική Ασία έχουν παραμείνει στα ίδια επίπεδα μεταξύ τους.

Αναφέρομαι στη δύναμη σε όλους τους τομείς: παραγωγικότητα, εμπόριο και χρηματοοικονομικούς πόρους. Τελευταίο ισχυρό προπύργιο των ΗΠΑ αποτελεί το γεγονός ότι τα παγκόσμια συναλλαγματικά αποθέματα είναι σε δολάρια. Παρ’ όλα αυτά, η διαρκής πτώση της τιμής του αμερικανικού νομίσματος –που προέρχεται από τα τεράστια δημοσιονομικά ελλείμματα των ΗΠΑ τόσο ως προς το δημόσιο χρέος όσο και στους τρεχούμενους λογαριασμούς, ελλείμματα που φαίνεται να αυξάνονται σταθερά και ιλιγγιωδώς– έχει θέσει αυτό το προπύργιο σε κίνδυνο. Όπως όλοι παρατηρούν, ο μοναδικός τρόπος με τον οποίο οι ΗΠΑ μπόρεσαν να αντιμετωπίσουν τα τεράστια ελλείμματά τους ήταν ο δανεισμός. Και οι βασικοί δανειστές είναι η Κίνα, η Ιαπωνία και σε μικρότερο, αλλά όχι ασήμαντο βαθμό η (Νότιος) Κορέα. Το μεγάλο θέμα στον παγκόσμιο Τύπο είναι αν η Ανατολική Ασία θα συνεχίσει να αγοράζει μεσοπρόθεσμα έντοκα γραμμάτια Δημοσίου των ΗΠΑ στην τιμή που τα αγόραζε τα τελευταία χρόνια. Τους τελευταίους έξι μήνες και οι τρεις αυτές χώρες έδωσαν ενδείξεις ότι εξετάζουν μια ευρύτερη διαφοροποίηση των αξιών που κατέχουν σε ξένα νομίσματα. Γενικά, αλλά όχι ομόφωνα, υποστηρίζεται ότι εφόσον η Ανατολική Ασία εφαρμόσει κάτι τέτοιο, η τιμή του δολαρίου θα μειωθεί περαιτέρω, ίσως και απότομα, και ότι αυτό θα προξενήσει σοβαρή ύφεση όχι μόνο στις ΗΠΑ αλλά και στον υπόλοιπο κόσμο.

Είναι φανερό για εμένα ότι η κυβέρνηση Μπους δεν έχει την πρόθεση ή την πολιτική δυνατότητα να περιορίσει κάποιο από τα δύο ελλείμματα. Οι χώρες της Ανατολικής Ασίας θα έχουν να επιλέξουν στο μέλλον μεταξύ δύο κινδύνων. Από τη μία, αν μειώσουν τις επενδύσεις τους σε δολάρια, θα περιορίσουν την ικανότητα των ΗΠΑ να αγοράζουν τα προϊόντα τους, ρισκάροντας έτσι μια συνεπακόλουθη κάμψη της απασχόλησης και των κερδών. Από την άλλη, αν συνεχίσουν να επενδύουν στο πτωτικό δολάριο ο εθνικός τους πλούτος θα μειώνεται σταδιακά. Ο πρώτος κίνδυνος είναι βραχυπρόθεσμος και ο δεύτερος μεσοπρόθεσμος. Καθώς τα ελλείμματα των ΗΠΑ αυξάνονται, ο μεσοπρόθεσμος κίνδυνος θα έρχεται αναμφισβήτητα στο προσκήνιο. Στην πραγματικότητα, αυτό συμβαίνει ήδη. Θεωρώ αναπόφευκτο ότι η Ανατολική Ασία θα διαφοροποιήσει τελικά τη στάση της και το δολάριο θα χάσει το κύρος του ως νόμισμα των παγκόσμιων συναλλαγματικών αποθεμάτων. Πιστεύω ότι οι ΗΠΑ θα χάσουν πολύ περισσότερα –οικονομικά και πολιτικά– από την αναταραχή που θα προκύψει απ’ ό,τι η Ανατολική Ασία και αυτό ακριβώς το ενδεχόμενο θα αποτελέσει ουσιαστικά το κίνητρο ώστε η Ανατολική Ασία να προχωρήσει στην εν λόγω διαφοροποίηση γρηγορότερα από το αναμενόμενο.

Τι θα συμβεί σε αυτή την περίπτωση λοιπόν; Το υπάρχον παγκόσμιο σύστημα, το οποίο είναι ήδη χαοτικό σε σημαντικό βαθμό, θα περιπλακεί ακόμη περισσότερο. Κοινή ανησυχία αποτελεί η πιθανή επίδραση αυτού του χάους στη στρατιωτική εξουσία και στις συγκρούσεις εξουσίας εν γένει, κάτι που δεν είναι εύκολο να προβλεφθεί. Καταρχήν, οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να κινηθούν προς μία από δύο αρκετά διαφορετικές κατευθύνσεις: επιστροφή στον απομονωτισμό της «Αμερικής-φρούριο» ή ακόμη περισσότερο μονομερή και τυχοδιωκτική εξωτερική πολιτική. Θα μπορούσαν ακόμη να ακολουθήσουν και τις δύο: πρώτα περισσότερος τυχοδιωκτισμός και μετά απομονωτισμός. Αυτό φυσικά είναι πολύ σημαντικό για την Ανατολική Ασία. Θα έχει άμεσο αντίκτυπο στις εξελίξεις στη χερσόνησο της Κορέας και στις εντάσεις μεταξύ της κινεζικής κυβέρνησης και της Ταϊβάν. Θα προβάλει επίσης ως επείγον θέμα το αν η Ιαπωνία θα προβεί σε έναν ευρύ στρατιωτικό επανεξοπλισμό ή όχι. Τόσο στη Νότιο Κορέα όσο και στην Ιαπωνία θα τεθεί το ζήτημα της ανάπτυξης πυρηνικών όπλων.

Η Ανατολική Ασία θα βρεθεί αντιμέτωπη με το πρωταρχικό ερώτημα αν θα προχωρήσει σε κάποιου είδους ουσιαστική ολοκλήρωση, όπως έχει κάνει η Ευρώπη κατά τον τελευταίο μισό αιώνα. Οι δυσκολίες είναι προφανείς. Η Κίνα και η Κορέα είναι διαιρεμένες χώρες, σε αναζήτηση ενοποίησης. Επιπλέον και οι τρεις χώρες –Κίνα, Ιαπωνία και Κορέα– έχουν σημαντικές ιστορικές αντιπαλότητες μεταξύ τους. Τέτοιες αντιπαλότητες δεν είναι ανυπέρβλητες, όπως μας καταδεικνύει η περίπτωση της Ευρώπης, αλλά πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη και να αντιμετωπιστούν άμεσα με κάποιο τρόπο. Μπορεί να συμβεί κάτι τέτοιο;

Τα θετικά από την προοπτική της συνεργασίας και της συμφιλίωσης στην Ανατολική Ασία είναι προφανή. Η συνδυασμένη οικονομική, πολιτική και ναι, στρατιωτική δύναμη της Ανατολικής Ασίας θα μπορούσε να γίνει πανίσχυρη τον επόμενο μισό αιώνα. Στη μετάβαση την οποία υφίσταται το παγκόσμιο σύστημα από την υπάρχουσα ιστορική δομή, αυτή της παγκόσμιας καπιταλιστικής οικονομίας, σε κάτι άλλο, το μπλοκ της Ανατολικής Ασίας θα μπορούσε να διαδραματίσει κεντρικό ρόλο, ακόμη και τον πρωταγωνιστικό.

Τα αρνητικά είναι επίσης προφανή. Καταρχήν, μια τέτοια προσπάθεια θα συναντούσε σθεναρή αντίσταση από τις ΗΠΑ αλλά και από τη Δυτική Ευρώπη σε μικρότερο βαθμό. Θα μπορούσε ακόμη να βρει αντίσταση από την Ινδία. Επίσης, και αυτό ίσως να είναι σημαντικότερο, θα άνοιγε διάλογος για το σχετικό ρόλο της Κίνας και της Ιαπωνίας σε τυχόν διευθετήσεις που θα ήταν σε εξέλιξη, καθώς και για την απροθυμία της Κορέας να θεωρείται δευτερεύων εταίρος, χωρίς ιδιαίτερο δικαίωμα γνώμης. Πολλές προσπάθειες για σχηματισμό τοπικών ενώσεων κατά τον τελευταίο αιώνα ναυάγησαν εξαιτίας τέτοιων ακριβώς ζητημάτων.

Αυτό που είναι σημαντικό να κατανοήσουμε είναι ότι το ζήτημα της πολιτικής συμφωνίας και συνεργασίας στην περιοχή εναπόκειται στην Ανατολική Ασία σχεδόν αποκλειστικά. Ο υπόλοιπος κόσμος δεν είναι σε θέση να κάνει κάτι είτε για να την ενισχύσει είτε για να την εμποδίσει. Όπως λέμε, η μπάλα είναι στο γήπεδο της Ανατολικής Ασίας.

[Copyright: Immanuel Wallerstein. All rights reserved.

Επιτρέπεται η μεταφόρτωση, η ηλεκτρονική προώθηση και η αποστολή με e-mail σε άλλους και η καταχώρηση του κειμένου αυτού σε διαδικτυακούς τόπους μη εμπορικών κοινοτήτων, υπό τον όρο ότι το δοκίμιο παραμένει άθικτο και επιδεικνύεται το σημείωμα περί πνευματικών δικαιωμάτων. Για να μεταφράσετε το κείμενο αυτό, να το εκδώσετε σε έντυπη και/ή άλλες μορφές, περιλαμβανομένων εμπορικών διαδικτυακών τόπων και αποσπασμάτων, επικοινωνήστε με το συγγραφέα: iwaller@binghamton.edu , fax: 1-203-432-6976.
Τα ερμηνευτικά αυτά σχόλια, που δημοσιεύονται ανά δεκαπενθήμερο, έχουν ως σκοπό να αποτελέσουν σκέψεις για τη σύγχρονη παγκόσμια σκηνή, ιδωμένη από την προοπτική όχι των τρεχουσών επικεφαλίδων αλλά από μια μακροπρόθεσμη σκοπιά.]