Http://fbc.binghamton.edu/commentr.htm

Yorum No. 16, Mayis 15, 1999

20. yuzyil bize multeciler hakkinda iki sey ogretti. Bunlarin ilki; ister teror ister teror korkusu veya panik sebebiyle evlerini terk etmis olsunlar, kitlesel bir gocun, icinde yer alanlar icin oldukca aci bir deneyim oldugudur. Ikincisi ise ne kadar isteselerde multecilerin asla evlerine gidemedigidir.

Gectigimiz iki ay icinde, dunya basini Kosovali multecilerin hikayeleri ve goruntuleriyle doluydu. Eskiden Kosova’da ikamet eden Kosova nufusunun buyuk bir kismi simdi evlerini terk etmis (veya evlerinden zorla cikarilmis) durumda. Oncelikle Karadagla daha az baglatili olan Arnavutluk ve Makedonya’ya gidilse de cok az bir kesim de bircok baska ulkeye gitti. Aileler ayirildi. Evleri yakildigi icin donecek bir yerleri kalmadi. Multecilerin durumunda her zaman rastlandigi gibi, kacmayi basarmis yetiskin erkeklerin sayisi kadin, cocuk ve yaslilarla kiyaslanamayacak derecede azdi. Kosovalilar orneginde, bazi yetiskin erkekler gerilla ordusu KLA’ya katildilar. Digerleri ise, amacsizca veya KLA’ya katilmalarini engellemek icin Sirp gucleri tarafindan olduruldu. Bir kismi da halen tutuklu veya gozaltinda. Hikaye, her zaman oldugu gibi yine acik degilse de edindigimiz veriler korkunc.

Dunya basini, ya da en azindan bati dunyasinin basini, bu hikayeleri bir dereceye kadar ayrintilariyla izliyor. NATO devletleri multeci yardimi icin para harciyorlar ve ulkelerine bir miktar multeci almak istiyorlar, ancak oldukca sinirli sayida. Bunun bir nedeni onlari gercekten almak istememeleri, bir diger nedeni de multecilerin komsu ulkelerdeki kamplardaki donmeyi bekler durumlarinin politik olarak daha etkili olmasidir. Bu multecilere yapilan yardimlarin dunya standardlarinin oldukca uzerinde olmasina ragmen, yardim kuruluslari surekli yetersizlikten yakiniyorlar. Ve benim bundan suphe duymak icin hicbir sebebim yok.

Multecileri komsu ulkelerdeki kamplara yerlestirmek, bu ulkeler icin tavir sorunlari cikartiyor. Kosovali multecilerin politik kabul edilirliginin oldukca yuksek oldugu Arnavutluk’ta, fakir Arnavutlar Kosovali multecilerden daha kotu kosullarda yasadiklarindan ve hic yardim almadiklarindan yakiniyorlar. Makedonya’da sorun daha ciddi. Ulkede Slav Makedonyalilar ve Makedonca konusan Arnavutlar arasinda demografik ve politik alanlarda hassas bir denge var. Multeciler bu dengeyi bozuyor ve cogunluk durumundaki Slav nufusu bunun bir Arnavutluk ayrilikciligina yol acacagindan korkuyor. Onlar politik acidan mutsuz ve rahatsiz ev sahipleri durumundalar. Su anda problem kontrol altinda (ancak Makedon hukumeti, simdi siniri daha fazla multeci gelmemesi icin fiili olarak kapatti). Bununla birlikte, eger bu durum uzun sure devam ederse, patlayabilir.

Kosovali multecilere yardim eden baslica kurumlardan biri Birlesik Devletler Multeciler Yuksek Komisyonu’dur (UNHRC). Bu kurum tabii ki butun dunyada faaliyet gosteriyor ve Kosova bu kurumun acil gundemlerinden sadece biri. Diger acil gundemler ise dunya medyasinin devleri tarafindan buyuk olcude gormezden geliniyor. Ornegin, yaklasik on gun once, guney Afrika’daki UNHRC birimi adina konusan Fernando Costa Freire, soyle dedi: "Biz Angola’da, Kosova’dan kacanlardan daha cok sayida insana bakiyoruz. Bu insanlari beslemek, giydirmek ve onlara barinak saglamak zorundayiz. Yardim sadece hava yoluyla ulastirilabiliyor ve kaynaklar da azaliyor. Angola bagis yapabilecek devletlerden umitsizce daha fazla destek bekliyor." Gectigimiz ay boyunca uc televizyon haber kanalini -CNN, BBC, ve TF1 (Fransa)- seyrettim. Ancak, Kosova’dakinden daha ciddi bir sorun oldugu gercegine ragmen Angola’daki multeci sorunuyla ilgili bir habere rastlayamadim.

Kosova’da, neden multeci oldugunu az cok biliyoruz. Angola’da neden multeci var? Angola’da 24 yildir suren bir ic savas var. Baslangicta uc taraf vardi: resmen taninan hukumeti olusturan MPLA, MPLA’yi asiri sol-kanat ve "Sovyet yanlisi" olarak goren Mobutu’nun Zairesi’nin ve ABD’nin guclu destegine sahip FLNA ve bir zamanlar Maocu olup sonradan asiri bati yanlisi olmaya karar veren UNITA. FLNA yok oldu; ancak Guney Afrika’daki irkci rejim ve CIA tarafindan desteklenen UNITA guclendi.

MPLA’nin kararli bir bicimde milliyetci ve anti-"kabileci" olmasina ragmen; bu farkli hareketler her zaman oldugu gibi etnik taban destegi buldular. UNITA, parasal ve (parali askerler kadar Guney Afrika ordusundan da sagladigi) askeri dis destegiyle, ulkenin yaklasik yarisini kontrol eden oldukca etkili bir guc haline geldi. Kural tanimayan bir savas surdurdu. Sonuc kara mayinlari nedeniyle can kaybinda bir dunya rekoru ve oldukca fazla sayida multeci oldu. Soguk savasin bitmesiyle beraber, ABD bu kadari kâfi dedi ve BM ile politik bir uzlasmaya aracilik etti, yeni hukumeti belirlemek icin BM gozetiminde secim yapildi. Problem sudur ki; UNITA secimleri kaybetti ama secim sonuclarini kabul etmiyor. Halihazirda elmas bolgesini kontrol ettikleri icin, Guney Afrika destegi olmadan (artik irkci bir hukumet yok) ve muhtemelen CIA’in de destegi olmadan (kimse hicbir zaman bundan emin olamaz) savaslarini kendileri finanse ediyorlar.

Su an oldukca fazla sayida multeci, devam eden bir savas ve kesinlikle bir insan haklari faciasi var. Eger 1975’te ABD, o zamanlar Angola’daki cogunlugun goruslerini kabul etmek isteseydi, bunlarin hepsi onlenebilirdi. Simdi ne yapmaliyiz? Para mi yollamaliyiz? Angola’daki multeciler, Kosovali multecilerden cok daha kotu kosullarda yasiyorlar. Asla eve donemeyecekler. Angola’daki savas bir sure daha devam edecek, bircok insan daha olecek ve evinden olacak. Dunya medyasi Angola’yi gormezden gelmeye devam edecek. Dunyadaki diger devletlerin politikalari birkac kisi tarafindan, gozlerden irak bir bicimde, dar kapsamli jeopolitik amaclari gerceklestirmek amaciyla ve insan haklari icin en ufak bir kaygi duymadan yapilacak.

Ya Kosova’da? Multeciler evlerine donebilecekler mi? NATO’nun resmi gorusu kesinlikle donecekleri yolundadir ve bu NATO’nun guvencesi altindadir. Ben daha supheciyim. Savas, politik bir cozumde uzlasilana kadar devam edecek. Bu gerceklestigi zaman, bazi Kosova multecileri donecek, ama suphesiz hepsi degil. Ne kadar guvende olacaklarini ve ne kadar kalacaklarini zamanla gorecegiz. Birinci Dunya Savasi’nin ardindan, genis kapsamli Turk-Yunan ihtilaflari vardi. Simdiki Turkiye’de yasayan kalabalik Yunan nufusu ve simdiki Yunanistan’da yasayan kalabalik Turk nufusu kacmak zorunda kalmisti. Asla donemediler ve asla donemeyecekler. 1948’de, bagimsizliklarin ardindan, genis kapsamli Hintli-Pakistanli ihtilaflari mevcuttu. Milyonlarca Musluman simdiki Hindistan’dan Pakistan’a kacti ve milyonlarca Hindu simdiki Pakistan’dan Hindistan’a kacti. Asla donemediler ve asla donemeyecekler.

Immanuel Wallerstein

(© Immanuel Wallerstein. Bütün hakları saklıdır. Bu yazı, değiştirilmemek, yayın haklarına ilişkin çıkma korunmak koşuluyla bilgisayarlara yüklenebilir, elektronik ortamda iletilebilir ya da başkalarına postalanabilir, bilişim ağı üzerindeki ticari olmayan kamusal alanlarda yayımlanabilir. Bu metni çevirmek, bilişim ağı üzerindeki ticari alanlar ile alıntıları da kapsamak üzere basılı olarak ya da başka biçimlerde yayımlamak için yazarına başvurunuz: iwaller@binghamton.edu; faks: 1-607-777-4315.

Fernand Braudel Center Homepage