Fernand Braudel Center, Binghamton University

http://fbc.binghamton.edu/commentr.htm

Σχόλιο 94, 1 Αυγούστου 2002

Η Ιαπωνία και το σύγχρονο παγκόσμιο-σύστημα

Του Ιμμάνουελ Βαλλερστάιν

Εάν κάποιος εξετάσει την πορεία της Ιαπωνίας στο σύγχρονο παγκόσμιο-σύστημα, θα διαπιστώσει ότι έχει ακολουθήσει ένα ασυνήθιστο μονοπάτι. Το πρώτο που θα επισημάνει είναι πως υπήρξε μία από τις τελευταίες ζώνες στη γη που ενσωματώθηκε στην καπιταλιστική παγκόσμια-οικονομία. Θα το προσδιόριζα χρονικά αυτό στα μέσα του 19^ου αιώνα. Η καθυστερημένη αυτή ενσωμάτωση θα μπορούσε να αποδοθεί σε πολλούς παράγοντες: στην απόμακρη γεωγραφική θέση της Ανατολικής Ασίας γενικά (και της Ιαπωνίας συγκεκριμένα) σε σχέση με τα κέντρα συσσώρευσης της καπιταλιστικής παγκόσμιας-οικονομίας· στη δύναμη των τοπικών πολιτικών δομών, που την καθιστούσαν φτωχό στόχο για την επιβολή αποικιακής κυριαρχίας· και, μέχρι ενός σημείου, στη σχετική έλλειψη φανταχτερών μορφών πλούτου προς λεηλάτηση.

Στα μέσα όμως του 19^ου αιώνα, ο συνδυασμός των επεκτατικών αναγκών της καπιταλιστικής παγκόσμιας-οικονομίας και η εσωτερική αποσταθεροποίηση του σογκουνάτου των Τοκουγκάβα επέτρεψαν στη Δύση να «ανοίξει» την Ιαπωνία και οδήγησαν στην Παλινόρθωση των Μεϊτζί. Αυτό που συνέβη μετά είναι πως οι ιαπωνικές ελίτ φαίνεται ότι έλαβαν μια μάλλον γρήγορη και πολύ σαφή απόφαση για το πώς θα μπορούσε συλλογικά η Ιαπωνία να υπερασπιστεί καλύτερα τον εαυτό της και να αποκτήσει πλεονέκτημα στο σύγχρονο παγκόσμιο-σύστημα. Οι ενέργειες που έκαναν είναι πασίγνωστες: επιλεκτική εισαγωγή «σύγχρονων» τεχνολογιών, οικονομικών και πολιτικών, ώστε να δημιουργήσουν ένα καθεστώς που δε θα βυθιζόταν εντελώς από εξωτερικές πιέσεις· και η δημιουργία μιας σύγχρονης στρατιωτικής δομής.

Αντί να επιτρέψουν στους εαυτούς τους να αποτελέσουν ένα επιπλέον απόκτημα των Δυτικών δυνάμεων στις προσπάθειές τους να «τεμαχίσουν» την Κίνα, μπήκαν στο παιχνίδι ως ένας από τους «τεμαχιστές». Δέκα χρόνια μετά τη νίκη τους επί της Κίνας στον πόλεμο του 1895, κέρδισαν τον πόλεμο με τη Ρωσία και κατέκτησαν την Κορέα. Το 1914 κήρυξαν τον πόλεμο στη Γερμανία, λαμβάνοντας μέρος στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, ουσιαστικά έναν ευρωπαϊκό πόλεμο, με σκοπό να κόψουν περισσότερες φέτες από την Κίνα. Συνέχισαν αυτήν την κινεζική πολιτική για τα επόμενα 30 χρόνια. Μέχρι να ξεσπάσει ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος αποτελούσαν ήδη μια μεγάλη παγκόσμια στρατιωτική δύναμη, και αυτή τη φορά συμπαρατάχθηκαν με τη Γερμανία και επιτέθηκαν στις ΗΠΑ, γεγονός που τους παρείχε τη δικαιολογία να κατακτήσουν όλη τη Νοτιοανατολική Ασία.

Από την άποψη της Ιαπωνίας ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν μια φοβερή ήττα, που οδήγησε σε μεγάλες απώλειες ιαπωνικών ζωών, στον ολέθριο ατομικό βομβαρδισμό και στην καταστροφή μεγάλου μέρους της βιομηχανικής τους υποδομής. Από πολλές απόψεις, όμως, η ήττα υπήρξε κρυφή ευλογία. Η ήττα και η αμερικανική κατοχή οδήγησαν στη διάλυση του στρατιωτικού συμπλέγματος και στην εγκαθίδρυση φιλελεύθερου κοινοβουλευτικού πολιτεύματος. Δεν ήταν παράδεισος, αλλά ήταν πολύ καλύτερο από τις πολιτικές δομές υπό τις οποίες ζούσαν οι ιάπωνες πριν.

Οι ανάγκες των ΗΠΑ στον Ψυχρό Πόλεμο με τη Σοβιετική Ένωση, ειδικά κατά τη διάρκεια και μετά το τέλος του πολέμου της Κορέας, αποτέλεσαν οικονομική ευκαιρία για την Ιαπωνία, την οποία εκμεταλλεύθηκε πλήρως. Το γεγονός ότι η Ιαπωνία αποστερήθηκε βιαίως της πολεμικής της μηχανής σήμαινε ότι μπορούσε να αφιερώσει τις δυνάμεις της στην οικονομική αρένα. Και μέσα σε 25 χρόνια η Ιαπωνία σκαρφάλωσε από τη θέση του κάπως συνηθισμένου κράτους της ημιπεριφέρειας στη θέση του οικονομικού γίγαντα της παγκόσμιας-οικονομίας, μετατράπηκε σε έναν από τους πυλώνες αυτού που έχουμε καταλήξει να ονομάζουμε Τριάδα. Ο μετασχηματισμός του οικονομικού της ρόλου υπήρξε πάρα πολύ γρήγορος, εντελώς ασυνήθιστος και σήμερα δεν είναι δυνατόν να αντιστραφεί. Στην πραγματικότητα, όλες οι οικονομικές δυσκολίες της δεκαετίας του ΄90 δεν έχουν αλλάξει θεμελιωδώς τη θέση της Ιαπωνίας ως ένας από τους κύριους τόπους κεφαλαιακής συσσώρευσης στην καπιταλιστική παγκόσμια-οικονομία.

Είναι ενδιαφέρον να συγκρίνουμε τι συνέβη στη Γερμανία με το τι συνέβη στην Ιαπωνία την περίοδο μετά το 1945. Και οι δύο έχασαν τον πόλεμο. Και οι δύο στερήθηκαν του δικαιώματος να ανασυγκροτηθούν στρατιωτικά. Και οι δύο είχαν τεράστια εσωτερικά κοινωνιο-ψυχολογικά προβλήματα σχετικά με το πώς να αντιμετωπίσουν τις πραγματικότητες της ήττας και της ενοχής για την προηγούμενη συμπεριφορά τους. Και οι δύο έγιναν πάρα πολύ ισχυρές οικονομικά. Η Γερμανία όμως έφθασε στο σημείο να επανασχεδιάσει έναν πολιτικό ρόλο για τον εαυτό της στο παγκόσμιο-σύστημα, ενώ η Ιαπωνία μέχρι στιγμής δεν έχει καταφέρει κάτι τέτοιο.

Γιατί όχι; Η ουσιαστική διαφορά μεταξύ της κατάστασης της Γερμανίας και της Ιαπωνίας ήταν ότι η Γερμανία είχε τη Γαλλία ως άμεσο γείτονα και, τον προηγούμενο αιώνα, κύριο εχθρό, ενώ η Ιαπωνία είχε την Κίνα. Η Δυτική Ευρώπη έπρεπε να ανασυγκροτήσει συλλογικά τον εαυτό της – οικονομικά, πολιτικά και στρατιωτικά. Η Γερμανία και η Γαλλία ήταν περίπου ίσες σε μέγεθος και ισχύ. Αποφάσισαν ουσιαστικά να δημιουργήσουν την «Ευρώπη» γύρω από μια γαλλο-γερμανική συμμαχία. Αυτό επέτρεψε στη Γερμανία να επανεξοπλιστεί εντός του πλαισίου της «Δυτικής Ευρώπης» και του ΝΑΤΟ. Οι ψυχολογικές ουλές που άφησαν οι γερμανικές κατακτήσεις στην Ευρώπη θεραπεύθηκαν αργά ή τουλάχιστον αμβλύνθηκαν μερικώς, από την ενεργή συμμαχία συνεργασίας. Η ηγεμονική δύναμη, οι Ηνωμένες Πολιτείες, ευλόγησε τις προσπάθειες αυτές, τουλάχιστον για μακρύ χρονικό διάστημα.

Στην Ανατολική Ασία η κατάσταση ήταν εντελώς διαφορετική. Η Κίνα έγινε κομμουνιστικό καθεστώς. Δεν είχε συμφέρον να αναπτύξει στενότερες σχέσεις με την Ιαπωνία, ούτε και οι ΗΠΑ είχαν συμφέρον να δουν τέτοιες σχέσεις να αναπτύσσονται. Δεν υπήρχε «Γαλλία» που θα μπορούσε να προσφέρει πολιτικό καταφύγιο σε έναν ανανεωμένο ιαπωνικό στρατό. Δεν υπήρχε ένα ευρύ πλαίσιο συνεργασίας εντός του οποίου οι χώρες που ήταν ψυχολογικώς πληγωμένες από την πρότερη συμπεριφορά της Ιαπωνίας - Κίνα, Κορέα, Νοτιανατολική Ασία - θα μπορούσαν να θεραπεύσουν ή τουλάχιστον να απαλύνουν τον πόνο τους. Σε σύγκριση με τη Γερμανία, τον κεντρικό χώρο τώρα της ευρωπαϊκής ενοποίησης, η Ιαπωνία παραμένει σχετικά απομονωμένη πολιτικά στη σκηνή της Ανατολικής και Νοτιανατολικής Ασίας.

Υπάρχει ένα τελευταίο ζήτημα που πρέπει να επισημανθεί στη σύγκριση Γερμανίας-Ιαπωνίας. Και οι δύο χώρες έχουν μια μακρά ιστορία φυλετικού εθνικισμού, στον οποίο η «καθαρότητα» του αίματος και της καταγωγής ήταν μείζον θέμα, και συνεπώς η ιδέα της «μετανάστευσης» άλλων στις χώρες τους ήταν ανάθεμα. Η Γερμανία έχει σε γενικές γραμμές ξεφύγει από αυτήν την κληρονομιά, εν μέρει από ντροπή λόγω του Ολοκαυτώματος υπό τον Χίτλερ, εν μέρει λόγω της ανάγκης συμμόρφωσης προς τα νέα συλλογικά πολιτιστικά πρότυπα της Ευρώπης. Ως εκ τούτου, η Γερμανία απορρόφησε μεγάλο αριθμό τούρκων μεταναστών. Και αν διαμαρτύρονται γι΄ αυτό σήμερα, δε διαμαρτύρονται περισσότερο για τους μετανάστες απ΄ ότι οι άλλες δυτικοευρωπαϊκές χώρες ή και οι Ηνωμένες Πολιτείες.

Η Ιαπωνία δεν απομακρύνθηκε από τις πολιτιστικές προκαταλήψεις της κατά παρόμοιο τρόπο, εν μέρει επειδή οι αμαρτίες τους της πολεμικής περιόδου δεν ήταν τόσο κατάφωρες όσο των γερμανών, και εν μέρει επειδή οι γείτονές τους δεν τους άσκησαν συλλογικά πίεση για να αναθεωρήσουν τα πρότυπά τους. Έτσι η Ιαπωνία παραμένει σήμερα η μόνη μεγάλη οικονομική δύναμη που είναι επισήμως εχθρική προς τη μετανάστευση. Όχι πως δεν υπάρχουν μετανάστες. Υπάρχουν όχι μόνο κορεάτες (ακόμη πολίτες δεύτερης κατηγορίας μετά από τέσσερις-πέντε γενιές), αλλά και, όπως όλοι ξέρουν, φιλιπινέζοι, ταϊλανδοί, ιρανοί και κάθε είδους εθνικότητες. Αλλά βρίσκονται εκτός πολιτείας ολοκληρωτικά· είναι όντως παράνομοι.

Ποια είναι τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Ιαπωνία για τα επόμενα 30 χρόνια; Προσδοκώ πως η Ιαπωνία θα γίνει ακόμη ισχυρότερη στη διαδικασία συσσώρευσης της παγκόσμιας οικονομίας. Αλλά για να ακμάσει, θα πρέπει να αντιμετωπίσει τα διλήμματα που αντιμετωπίζει, το πολιτικό, το στρατιωτικό και το πολιτιστικό. Το πολιτικό ζήτημα μπορεί να διατυπωθεί πολύ απλά. Η Ιαπωνία πρέπει να πραγματοποιήσει κάποιου είδους πολιτικό συμβιβασμό με την Κίνα, και με την Κορέα (που θα επανενωθεί τα επόμενα 10-20 χρόνια). Αν δε συμβεί αυτό, η Ιαπωνία δεν μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο στο παγκόσμιο-σύστημα. Προς το παρόν αυτό που έχει να προσφέρει η Ιαπωνία είναι η οικονομική της εξειδίκευση και το συσσωρευμένο κεφάλαιό της. Η δημιουργία όμως μιας ισότιμης σχέσης μεταξύ των τριών δυνάμεων της Ανατολικής Ασίας δε θα είναι καθόλου εύκολη. Και ο υπόλοιπος κόσμος δε θα είναι εξυπηρετικός από την άποψη αυτή.

Δεύτερον, η Ιαπωνία πρέπει να γίνει μία σχετικά «φυσιολογική» στρατιωτική δύναμη. Αν δουλέψει τη σχέση της με την Κίνα, αυτό μπορεί να είναι εφικτό. Αν όχι, η Ιαπωνία περιορίζεται σε δυσάρεστες επιλογές - αναγέννηση του δεξιού μιλιταριστικού εθνικισμού ή εξάρτηση από τις Ηνωμένες Πολιτείες (υγιή για καμιά από τις δυο).

Τέλος, η Ιαπωνία θα πρέπει να προσαρμοστεί στη θεμελιακή πολιτιστική πραγματικότητα του σύγχρονου κόσμου - όλες οι χώρες προορίζονται να αποτελέσουν προσμίξεις πολιτισμικά. Και η μετανάστευση αποτελεί οικονομική αναγκαιότητα για κάθε σημαντικό κέντρο κεφαλαιακής συσσώρευσης. Η πολιτιστική αλλαγή ίσως να είναι η μεγαλύτερη απ΄ όλες. Από την άλλη πλευρά, έχουν υπάρξει αλλού περιπτώσεις θεαματικών πολιτιστικών αναδιευθετήσεων υπό την πίεση της λογικής και της αναγκαιότητας. Μπορεί κάλλιστα να συμβεί και στην Ιαπωνία.

Η Ιαπωνία του 2025 θα είναι πολύ διαφορετική από τη σημερινή Ιαπωνία. Αλλά πρέπει να θυμόμαστε ότι επίσης διαφορετικό θα είναι ολόκληρο το παγκόσμιο-σύστημα. Ζούμε σε μια εποχή χαοτικής διακλάδωσης στο παγκόσμιο-σύστημα. Τα πράγματα θα αλλάξουν με ρυθμό και τρόπο πολύ πιο ταραχώδη σε σχέση με όσα έχουμε γνωρίσει τα τελευταία 500 χρόνια. Η Ιαπωνία, όπως όλοι μας, θα βρεθεί στη δίνη της θύελλας αυτής και οι ιάπωνες, όπως όλοι μας, θα πρέπει να σκεφτούν πώς θα την αντιμετωπίσουν.

[Copyright: Immanuel Wallerstein. All rights reserved.

Επιτρέπεται η μεταφόρτωση, η ηλεκτρονική προώθηση και η αποστολή με e-mail σε άλλους και η καταχώρηση του κειμένου αυτού σε διαδικτυακούς τόπους μη εμπορικών κοινοτήτων, υπό τον όρο ότι το δοκίμιο παραμένει άθικτο και επιδεικνύεται το σημείωμα περί πνευματικών δικαιωμάτων. Για να μεταφράσετε το κείμενο αυτό, να το εκδώσετε σε έντυπη και/ή άλλες μορφές, περιλαμβανομένων εμπορικών διαδικτυακών τόπων και αποσπασμάτων, επικοινωνήστε με το συγγραφέα: iwaller@binghamton.edu, fax: 1-607-777-4315.

Τα ερμηνευτικά αυτά σχόλια, που δημοσιεύονται ανά δεκαπενθήμερο, έχουν ως σκοπό να αποτελέσουν σκέψεις για τη σύγχρονη παγκόσμια σκηνή, ιδωμένη από την προοπτική όχι των τρεχουσών επικεφαλίδων αλλά από μια μακροπρόθεσμη σκοπιά.]